الأحوال است . جهات خلقى همان ماهيات و أعيان ثابته‌اند كه مانع استناد شرور به حق مىباشند . برخى از احكام سلبيه وجود را نيز در ضمن اشراقات مشهد أول بيان كرده است و بر برخى از اتباع مشّاء كه گمان كرده‌اند وجود عرض است يعنى عرض باب « ايساغوجى » كليات خمس مناقشه نموده است . و نيز بيان كرده است كه وجود عين ماهيات است و اين معنى در ظرف ذهن و خارج تفاوت نمىكند و نيز بيان كرده است كه امتياز بين وجودات بچه چيز است . در ضمن تقرير اين مطلب اثبات نموده است كه وجود داراى افراد نيست بلكه يك حقيقت عريض و طويل رفيع الدرجات است كه باعتبار ظهور و تجلى در أعيان ثابته در مراتب تجليات و ظهور در جلباب ممكنات و تجلى در كسوت أعيان امتياز واقع مىشود « 1 » . و أعيان بمنزلهء نمود وجود حقند و استناد وجود به نظر دقيق بوجود خاص نيز بطريق مجاز عرفانى است . در « اشراق ثامن » نحوهء اتصاف ماهيّت بوجود را بيان كرده است و در ضمن تقرير مطلب بكلمات فلاسفهء ديگر مناقشه نموده است و بيان كرده است كه وجود نظير اعراض قائم بموضوعات نيست و منشأ تحصّل معروض خود مىباشد و بكلمات شيخ رئيس نيز در اين مسأله استدلال و استشهاد نموده است . و نيز در اشراق تاسع برخى از اشكالات شيخ اشراق را بر اصالت وجود نقل و رد كرده است و اثبات نموده است كه علم بحقايق وجوديه از طريق كشف و علم حضورى براي انسان ، آن هم انسان كامل حاصل مىشود و هركه داراى مقام مكاشفه

--> ( 1 ) - ما اين مطلب را بطور مبسوط در تعليقات بر شرح مشاعر بيان كرده‌ايم و بنابر مشربهاى مختلف ( از تباين در وجود و اعتباريت وجود و مذهب فهلويون و مختار عرفا ) سخن گفته‌ايم . شرح مشاعر ط مشهد 1342 ه ش ص 90 ، إلى ص 130 . مباحث مربوط بوجود از ص 6 تا ص 14 تقرير شده است .